გამოცდილებისა და ცოდნის გადაცემა ძვ. წ. მე-2 ათასწლეულის დასაწყისის კულტურაში: უძველესი მახლობელი აღმოსავლეთისა და სამხრეთ კავკასიის შემთხვევა
ანოტაცია
ნაშრომში უკავშირდება სამხრეთ კავკასიის კულტურულ ლანშაფტში დადასტურებული სხვადასხვა მნიშვნელოვანი წინააზიური მიღწევების გაზიარებისა და ათვისების ჩვენებას, რომლებიც შესაძლებელია განვიხილოთ როგორც ამ რეგიონიდან მომდინარე კულტურული ნაკადის გავრცელებისა და გადაცემის პროცესის შედეგი. ძვ.წ. 21-ე-მე-17 საუკუნეების სამხრეთ კავკასიის თრიალეთის მაღალგანვითარებული კულტურა ხასიათდება მნიშვნელოვანი ინოვაციური ნაკადის ერთბაშად და მოულოდნელად გამოჩენით. აღნიშნული პერიოდი გამორჩეულია წინა აზიასთან კომუნიკაციების გააქტიურებითა და თრიალეთის კულტურის მიერ უცხო ტრადიციებთან ადაპტაციით. მრავალი თრიალეთური კომპლექსების მიხედვით ცხადად იკვეთება, რომ ის გადაჯაჭვული იყო ძველი სამყაროს თანადროულ სოციალურ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ პროცესებთან. ამ პერიოდში წინა აზიის რეგიონში დაარსებული სავაჭრო-გაცვლითი ქსელი ანუ კარუმები ახორციელებდნენ ლითონის რესურსების მოპოვებას, მხატვრული ხელოსნობის არტეფაქტების დამზადებას სპეციალიზებულ სახელოსნოებში და ასევე მათ ფართო გასაღებაზე ზრუნვას. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამგვარი სავაჭრო-გაცვლითი კოლონიების მეშვეობით მყარდებოდა საკომუნიკაციო მარშრუტები, რომლის მეშვეობით დაე გავლითაც თრიალეთის კულტურის ხელოსანთა და ვაჭართა კასტა ითვისებდა ყველა იმ სახის მოწინავე ცოდნასა და მოდას, რომელიც დამახასიათებელი იყო დაწინაურებული წინააზიური ცივილიზაციებისათვის. შუა ბრინჯაოს ხანის სამხრეთ კავკასიაში მოწინავე მოდური ლითონის პროდუქციის ერთბაშად და მოულოდნელად გამოჩენა ტორევტიკის არსებობის რაიმე წინაპირობისა და საფუძვლის გარეშე გვავარაუდებინებს, რომ ეს უნდა წარმოადგენდეს წინააზიური ცივილიზაციური სივრციდან შემოსული ნოვატორული ტენდენციებისა და მისი ზეგავლენის შედეგს. თრიალეთის კულტურის მაღალი სოციალური ფენის, მმართველი ელიტის დიდი სურვილი, მისწრაფება და მზაობა ჰქონოდათ რაც შეიძლება მეტი დახვეწილი წინააზიური პრესტიჟული ტიპის ნიმუშები და, ასევე, შესძლებოდათ ლოკალურად ეწარმოებინათ მათი ანალოგიური პროდუქცია, განპირობებული იყო მათი ეკონომიკური დაწინაურებითა და სიძლიერით და მასთან ერთად იმ ლტოლვით, რომ ძვირფასი ნაწარმის თავის ხელში კონცენტრირებით კიდევ უფრო განემტკიცებინათ უკვე ადრევე მოპოვებული ძალაუფლება. ჩვენს მცდელობას წარმოადგენს გამოვიკვლიოთ რა ხასიათის არსებით ცვლილებებსა და მიღწევებს ჰქონდა ადგილი ამ პერიოდის სამხრეთ კავკასიასა და მის მიღმა ძველაღმოსავლურ რეგიონებში. ამავდროულად დავადგინოთ ის მიზეზები, განსაკუთრებით კი ცოდნისა და გამოცდილების გავრცელებისა და გადაცემის პროცესის კონტექსტში, რამაც თრიალეთის კულტურაში მოიტანა ინოვაციების არნახულად შთამბეჭდავი ნაკადი.
ლიტერატურა / წყაროების მითითება
Armenie. Trésors de l’Arménie ancienne des origines au IVe siècle [Armenia: Treasures of ancient Armenia from its origins to the 4th century]. (1996). Paris.
Collon, D. (1982). Some bucket handles. Iraq, 44(1), 95–101. British Museum Press.
Dedabrishvili, Sh. (1979). Kurgany Alazanskoy doliny [Burial mounds of the Alazani Valley]. Metsniereba.
Devedjian, S. (2006). Lori Berd II (Bronze Moyen) [Lori Berd II (Middle Bronze Age)]. Guitoutiun de l’ANS RA.
Futuridze, M. (2002). Samkhret kavkasia-egeosuri samqaros kulturuli kontaqtebis sakitkhisatvis dzv.ts. III atascleulis bolosa da II atascleulis pirvel nakhevarshi [On the issue of cultural contacts between the South Caucasus and the Aegean world at the end of the 3rd millennium BC and the first half of the 2nd millennium BC]. Ena da Kultura [Language and Culture], 3, 100–113. Program Logos.
Futuridze, M. (2018). Okros pigura trialetis kulturis qorghanidan [A gold figure from a burial mound of the Trialeti culture]. Tsivilizatsiuri Dziebani [Civilizational Researches], 15, 7–11. Tbilisi University Press.
Futuridze, M. (2020). Shumeris gavlents amsakveli artepaqtebis shesakheb trialetis kulturashi [On artifacts reflecting Sumerian influence in the Trialeti culture]. Aghmosavletmcodneoba [Oriental Studies], 9, 194–209. Tbilisi University Press.
Futuridze, M. (2023). Trialetis kultura - gavlenata shekhvedris gzajvaredini da misi roli dzv.ts. me-2 atascleulis pirveli nakhevris samkhret kavkasiis datsinaurebashi [Trialeti culture - the crossroads of influences and its role in the advancement of the South Caucasus in the first half of the 2nd millennium BC]. In Sakartvelo da Kavkasia. Tsarsuli, Atsmqo, Momavali [Georgia and the Caucasus: Past, Present, Future], Proceedings of the International Conference (pp. 537–562). University of Georgia Press.
Gogadze, E. (1977). Trialetis qorghanuli kulturis periodizatsia da genezisi [Periodization and genesis of the Trialeti kurgan culture]. Metsniereba.
Japaridze, N. (1981). Brinjaos khanis oqromchedloba sakartveloshi [Bronze Age goldsmithing in Georgia]. Khelovneba.
Japaridze, O. (1969). Arqeologiuri gatrebi trialetshi [Archaeological excavations in Trialeti]. Sabchota Sakartvelo.
Japaridze, O. (1998). Kartveli tomebis etno-kulturuli istoriisatvis dzveli tseltaghrickhvit mesame atascleulshi [For the ethno-cultural history of Georgian tribes in the third millennium BC]. Tbilisi University Press.
Japaridze, O. (2006). Kartveli eris etnogenezis sataveebtan [At the origins of the ethnogenesis of the Georgian nation]. Artanuji.
Kossak, G., & Bohemer, R. (2000). Der Figürlich verzierte Becher von Karašamb [The figuratively decorated beaker from Karashamb]. In R. Dittman et al. (Eds.), Varatio Delectat, Iran und der Westen. Gedenkshrift für Peter Calmeyer (pp. 9–71).
Kuftin, B. (1941). Arkeologicheskie raskopki v Trialeti, I, Opyt periodizatsii pamyatnikov [Archaeological excavations in Trialeti, I, An attempt at the periodization of monuments]. Publishing House of the Academy of Sciences of the Georgian SSR.
Lortkipanidze, N. (2015). Udzvelesi kartuli oqromchedloba [Ancient Georgian goldsmithing]. Georgian National Museum.
Makharadze, Z., Kalandadze, N., & Murvanidze, B. (2016). Ananauris №3 dido qorghani [Ananuri No. 3 Great Kurgan]. Georgian National Museum.
Maxwell-Hyslop, R. (1971). Western Asiatic jewellery c. 3000-612 BC. Methuen & Co LTD.
Müller-Karpe, M. (1995). Zu den Erdräbern 18, 20 und 21 von Assur [Regarding earth graves 18, 20, and 21 of Assur]. Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz, 42, 259–352. Römisch-Germanischen Zentralmuseum Press.
Narimanishvili, G. (2009). Siakhleni trialetis kulturashi [Innovations in the Trialeti culture]. Mtsignobari.
Özgüç, T. (1986). Kültepe-Kaniș II, New researches at the trading center of the ancient Near East. Türk Tarih Kurumu Basímevi.
Puturidze, M. (2003). Social and economic shifts in the South Caucasian Middle Bronze Age. In A. Smith & K. Rubinson (Eds.), Archaeology in the borderlands: Investigation in Caucasia and beyond (Monograph 47, pp. 111–127). Costen Institute of Archaeology, University of California, Los Angeles.
Puturidze, M. (2017). On the origins and development of gold working in the Middle Bronze Age Trialeti culture. In E. Rova & M. Tonussi (Eds.), At the northern frontier of Near Eastern archaeology: Recent research on Caucasia and Anatolia in the Bronze Age (SUBARTU XXXVIII). Brepols.
Puturidze, M. (2020). Mobility between the South Caucasus and the Near East: Cultural interaction of early and middle Bronze ages societies. In A. Otto, M. Herles, & K. Kaniuth (Eds.), Proceedings of the 11th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East (ICAANE) (Vol. 1, pp. 69–76). Harrasowitz Verlag Wiesbaden.
Rubinson, K. (2003). Silver vessels and cylinder sealings: Reflections of economic exchange in the early second millennium BC. In A. Smith & K. Rubinson (Eds.), Archaeology in the borderlands: Investigation in Caucasia and beyond (Monograph 47, pp. 128–143). Costen Institute of Archaeology, University of California, Los Angeles.
Rubinson, K. (2013). Actual imports or just ideas? Investigations in Anatolia and the Caucasus. In Cultures in contact: From Mesopotamia to the Mediterranean in the second millennium BC (pp. 12–25). Metropolitan Museum of Art.
Shanshashvili, N., Narimanishvili, G., & Narimanishvili, G. (2016). Vachroba da savachro gzebi samkhret kavkasiasa da akhlo aghmosavlets shoris (dzv.ts. 3–2 atascleulebi) [Trade and trade routes between the South Caucasus and the Near East (3rd–2nd millennia BC)]. Mtsignobari.
